دستگاه عصبی مرکزی

شما اینجا هستید:

دستگاه عصبی مرکزی از دو قسمت، مغز و نخاع شوکی تشکیل شده است. مغز به قسمتی از دستگاه عصبی گفته می شود که داخل جمجمه قراردارد و نخاع شوکی در ستون فقرات جای دارد.

۱

نخاع شوکی

نخاع انسان دارای صد میلیون نورون است. نخاع از پایین بولب تا اولین مهره کمری ادامه دارد. در پایین ترین قسمت نخاع، اعصاب کمری، خاجی و دنبالچه ای دسته ای به نام cauda equina تشکیل داده اند.
در برش عرضی نخاع، ماده خاکستری و ماده سفید که دور آن قرار دارد با چشم غیر مسلح قابل رؤیت هستند. نورون های ماده خاکستری شبیه به پروانه هستند به صورتی که در جلو و عقب دو برجستگی دارند، که این دو برجستگی همان شاخ های قدامی و خلفی هستند. ماده سفید شامل آکسون هایی است که به سمت بالا و پایین حرکت می کنند و غشاء میلین دور آکسون ها دلیل رنگ سفید آن می باشد. مایع مغزی نخاعی در وسط نخاع، که مجرای مرکزی یا ependymal canal نام دارد، جریان دارد. مجرای اپاندیم، دنباله ی بطن چهارم می باشد، که در انسان بالغ اغلب این مجرا بسته می شود.
آکسون نورون های حسی از شاخ های خلفی وارد ماده خاکستری می شوند تا با نورون های خلفی سیناپس شوند. رشته های با قطر بیشتر نزدیک به خط وسط وارد می شوند و نسبت به رشته های باریک، مقدار بیشتری وارد ماده خاکستری می شوند. نورون های حرکتی در شاخ قدامی قرار دارند و آکسون آن ها از ریشته قدامی خارج می شود. ورود رشته های آوران از ریشه خلفی و خروج رشته های وابران از ریشه قدامی، قانون بل ماژندی (Bell-Magendie) نامیده می شود.
ماده خاکستری نخاع با توجه به رشته های ورودی و خروجی به ده قسمت تقسیم شده است. هر قسمت دارای رشته های ورودی و خروجی معین می باشد.

رشته های آوران حس درد به ناحیه ۲ وارد می شوند. ناحیه ۶ مربوط به اندام ها می باشد و اطلاعات حسی مربوط به مفصل ها و عضلات اندام به آن وارد می شود. البته این ناحیه فقط در قطعاتی از نخاع وجود دارد. در ناحیه ۷ نورون های پیش عقده ای خودکار قرار دارند. ناحیه ۹ محل قرار گرفتن نورون های حرکتی آلفا و گاما است که هر دو به عضلات مخطط می روند.
• اطلاعات مربوط به نورون های حرکتی در مطلب دستگاه عصبی پیرامونی.

ماده سفید نخاع نیز همانند ماده خاکستری دارای قسمت ها و راه های مخشصی می باشد. برای نام گذاری این راه ها، ابتدا از نام مبدأ و سپس نام مقصد مورد استفاده قرار می گیرد.در شکل زیر راه های اصلی در ماده سفید نخاع نشان داده می شود.

 

۲

مغز

مغز در سه قسمت، راه ها، هسته ها و دوقسمت اصلی مغز یعنی مخ و مخچه قابل تشخیص می باشد.
آکسون نورون ها از یک نیمکره به نیمکره دیگر، از یک قسمت نیمکره به یک قسمت دیگر همان نیمکره، از مغز به طرف مراکز پایین تر و بالعکس حرکت می کنند. این راه ها در وسط نیمکره های مغز قرار گرفته اند و به دلیل وجود غشاء میلین، سفید رنگ هستند.
هسته ها در داخل ماده سفید قرار دارند و از مجموعه ای از نورون ها تشکیل شده است. بعضی از هسته ها، خود از هسته های کوچکتر تشکیل شده است. به طور مثال هسته تالاموس از ۳۰ هسته کوچکتر تشکیل شده است که هر کدام از این هسته ها خود کار مجزایی دارند.
دو قسمت مخ و مخچه، از ماده خاکستری به نام (Cortex) پوشیده شده اند. قشر مخ و قشر مخچه از مجموعه نورون هایی با تراکم زیاد تشکیل شده اند.
همانطور که در مطلب رشد مغز جنین، نحوه ی تکامل مغز توضیح داده شد، دو نیمکره مغز انسان در حین تکامل نسبت به سایر گونه ها وسعت بیشتری یافته است. هر نیمکره از ۴ قطعه، پیشانی (Frontal)، آهیانه ای (Parietal)، گیجگاهی (Temporal) و پس سری (Occipital) تشکیل شده است. سطح دو نیمکره از قشر مغز پوشیده شده است که به علت سطح زیادی که دارد، دچار چین و شکنج های فراوانی شده است. بیشتر قشر مغز از نئوکورتکس (neocortex) تشکیل شده است که خود دارای ۶ لایه متمایز می باشد. مناطق مختلف قشر مغز توسط برودمن (Brodmann) بر حسب ساختمان سلولی ۶ لایه به ۴۷ ناحیه تقسیم شده است که مناطق برودمن نامیده می شوند.
در شکل زیر تقسیم بندی برودمن نشان داده شده است.

پیش مغز (Forebrain) از قشر مغز و رشته های ارتباطی وسیع آن (ماده سفید) و هسته های داخل ماده سفید تشکیل شده است. دستگاه لیمبیک (limbic system) دارای قسمت های قشری نیز می باشد و در هیجان ها و یادگیری مؤثر است. میان مغز (Midbrain) دارای یک قسمت شکمی و یک قسمت پشتی می باشد. مغز پسین (Hindbrain) شامل بولب، پل مغزی و مخچه است. مجموع مغز پسین و میان مغز، ساقه مغز (Brain Stem) را تشکیل می دهند. به جز مخچه که مربوط به حرکت و یادگیری است، بیشتر ساقه مغز ارتباط با اعمال حیاتی نظیر تنظیم خودکار قلب و عروق و تنفس دارد. تعدادی هسته های مرتبط به هم نیز در ساقه مغز وجود دارند که به دستگاه مشبک (retricular system) معروف است. این دستگاه در هماهنگی کار های کلی مغز مانند توجه، هشیاری، بیداری و خواب موثر است. ناقل عصبی بسیاری از نورون های این دستگاه آمینه می باشد.
لایه های قشر مغز از ۶ لایه که از لایه مجاور پرده مغز تا عمیق ترین لایه و مجاور با ماده سفید است به صورت عدد نام گذاری شده اند.

لایه ۱ بیشتر از آکسون نورون ها تشکیل شده است که اکثراً به موازات سطح مغز هستند. لایه های ۲ و ۳ دارای نورون های هرمی کوچک هستند. لایه ۴ پر از نورون های واسط است (بیشتر رشته های آوران از تالاموس به این لایه وارد می شود). لایه ۵ دارای نورون های هرمی بزرگ است و لایه ۶ شامل نورون های هرمی کوچک است که آکسون آنها به تالاموس فرستاده می شود. سلول های گلیال نیز به صورت فراوان در بین این نورون ها دیده می شوند. در قشر های حسی مغز به دلیل رشته های آوران زیادی که از تالاموس دریافت می کند لایه چهارم ضخیم تر است در حالی که در قشر حرکتی لایه پنجم ضخیم است، چون فرمان حرکت از این لایه صادر می شود.
در عمق نیمکره ها، در داخل ماده سفید توده هایی از ماده خاکستری ( نورون ها) وجود دارد که هسته (nucleus) نامیده می شوند.
این هسته ها شامل دو دسته، هسته های مربوط به دستگاه خارج هرمی (extrapyramidal) و هسته های مربوط به دستگاه لیمبیک می باشد.

هسته های مربوط به خارج دستگاه هرمی، هسته های قاعده ای (basal ganglia) نام دارند. هسته های قاعده ای شامل، هسته دم دار (caudate)، هسته پوتامن (putamen)، هسته گلوبوس پالیدوس (globus pallidus) یا اجسام مخطط قدیم (paleo – striatum)، هسته های سوب تالامیک (subthalamic) و اجسام سیاه (substania nigra) می باشند.مجموعه پوتامن و گلوبوس پالیدوس، هسته عدسی (lentiform) می گویند. مجموعه اجسام مخطط قدیم و جدید (مجموعه پوتامن و هسته دم دار)، اجسام مخطط (stiatum) نامیده می شود.
دستگاه لیمبیک شامل قسمت هایی از قشر مغز است که به صورت حلقه ای دور دیانسفال قرار گرفته اند. قسمت های قشری دستگاه لیمبیک از شکنج سینگولیت (cingulate)، شکنج هیپوکامپ (hippocampus) و قلاب هیپوکامپ (uncus) تشکیل شده است.