دستگاه عصبی پیرامونی

شما اینجا هستید:

دستگاه عصبی پیرامونی (PNS) شامل گیرنده های عصبی، شبکه های نورونی و سلولهای محافظ آنان در تمام بدن و رشته های عصبی که بین دستگاه عصبی مرکزی و سایر قسمت های بدن ارتباط برقرار می کنند، است.
دستگاه عصبی پیرامونی از سه سمت قسمت، دستگاه عصبی سوماتیک یا جسمی (somatic)، دستگاه عصبی خودکار (autonomic) و دستگاه عصبی روده ای (enteric) تشکیل شده است.

۱

دستگاه عصبی سوماتیک یا جسمی (somatic)

این دستگاه عصبی از سی و یک جفت اعصاب نخاعی (هر جفت از یک قسمت نخاع شروع می شوند) و دوازده جفت اعصاب مغزی (که از قسمت های مختلف مغز شروع می شوند) تشکیل شده است. هر عصب می تواند از رشته های آوران (afferent)، رشته های وابران (efferent) و رشته های مختلط (از هر دو نوع) تشکیل شده باشد. رشته های آوران ریشه های خلفی دارند، و اطلاعات را از محیط به مرکز می برند یعنی آکسون نورون های حسی هستند.
رشته های وابران ریشه های قدامی دارند، و دستورات را از محیط به مرکز می برند یعنی آکسون نورون های حرکتی هستند که با عضلات مخطط سیناپس می شوند. سیناپس نورون حرکتی با عضله صفحه محرکه motor end-plate نام دارد.
اعصاب نخاعی همگی از رشته های مختلط تشکیل شده اند و اعصاب مغزی فقط چهار زوج مختلط هستند. (یعنی از به هم پیوستن یک ریشه خلفی و یک ریشه قدامی).
اعصاب مغزی ۱ (بویایی)، ۲ (بینایی) و ۸ (شنوایی و تعادلی) فقط حسی هستند. اعصاب مغزی ۳ (محرک مشترک)، ۴ (اشتیاقی)، ۶ (محرک خارجی)، ۱۱ (شوکی) و ۱۲ (زیر زبانی) فقط حرکتی هستند. اعصاب مغزی ۵ (سه شاخه)، ۷ (صورتی)، ۹ (زبانی حلقی) و ۱۰ (واگ) اعصاب مختطلط هستند.
جسم سلولی رشته های حسی در خارج از نخاع، در عقده شوکی قرار دارد که نزدیک به نخاع است. هر قطعه نخاع دو عقده شوکی دارد که در طرفین نخاع قرار گرفته اند. جسم سلولی رشته های حرکتی در داخل نخاع قرار دارد.
اعصاب پیرامونی از مجموعه آکسون نورون ها و سلول های شوآن دور آنها تشکیل شده است که توسط بافت همبند که پرینیوم (perineurium) نامیده می شود، پوشیده و محافظت می شود. در بین رشته های عصبی نیز همین بافت همبند وجود دارد که اندونوریوم (endoneurium) نام دارد.
رشته های عصبی دستگاه محیطی را می توان برحسب قطر رشته و سرعت انتقال جریان عصبی آنها تقسیم بندی کرد.

نام رشته عصبیقطر متوسط (میکرومتر)سرعت انتقال متوسط (متر بر ثانیه)عمل
تقسیم بندی ارلانگر و گاسر (Erlanger/Gasser)
۱۵۱۰۰از نورون حرکتی به عضلات مخطط
۸۵۰آوران حس لامسه (از پوست)
۵۲۰از نورون حرکتی به دوک عصبی - عضلانی
۴۱۵آوران حس حرارت (از پوست)
B۳۷آوران حس درد (غیر میلینیزه)
C۱۱رشته های پس عقده ای خودکار
تقسیم بندی لوید و هانت (Lloyd/Hunt)
I۱۳۷۵آوران حس دوک عصبی - عضلانی
II۹۵۵آوران حس لامسه از پوست
III۳۱۱آوران حس فشار از عضله
IV۱۱آوران حس درد (غیر میلینیزه)

نکته: در تقسیم بندی ارلانگر و گاسر هم رشته های وابران و هم رشته های آوران تقسیم بندی شده اند ولی در تقسیم بندی لوید و هانت فقط رشته های آوران (حسی) مورد تقسیم بندی قرار گرفته اند.

۲

دستگاه عصبی خودکار (autonomic)

دستگاه عصبی خودکار همان دستگاه عصبی حرکتی احشایی است. این دستگاه رشته های حسی ندارد، ولی توسط رشته های حسی دستگاه عصبی سوماتیک و همچنین دستگاه عصبی مرکزی فعالیت آن تنظیم می شود. دستگاه عصبی خودکار از نورون های حرکتی (نورون های پیش عقده ای) در ساقه مغز و شاخ جانبی نخاع شروع می شود که آکسون میلینیزه آنها (آکسون های پیش عقده ای) به عقده های خودکار می رود. این آکسون ها با نورون های عقده ای سیناپس می شود و در این فرایند ناقل عصبی استیل کولین ترشح می شود. نورون های عقده ای آکسون بدون میلین خود (آکسون پس عقده ای) را به نقاط مختلف بدن می فرستند.
دستگاه عصبی خودکار روی عضلات صاف، عضله قلب، غدد درون ریز و غدد بیرون ریز، کبد، کلیه و بافت چربی بدن تأثیر می گذارد. به اصطلاح این اعضا، هدف دستگاه عصبی خودکار محسوب می شوند. سیناپس آکسون نورون های این دستگاه با اعضای هدف، اتصال نوروافکتور (neuroeffector) نامیده می شود.
دستگاه عصبی خودکار به دو قسمت سمپاتیک و پاراسمپاتیک تقسیم می شود. در دستگاه پاراسمپاتیک اعصاب مغزی ۳، ۷، ۹، ۱۰ و اعصاب نخاعی خاجی ۲ و ۳، استیل کولین ناقل عصبی نورون پیش عقده ای است و ناقل عصبی نورون های پس عقده ای، استیل کولین و پپتیدهای وازواکتیو روده ای می باشد. در دستگاه سمپاتیک اعصاب نخاعی پشتی ۱ تا ۱۲ و اعصاب نخاعی کمری ۱ و ۲، استیل کولین ناقل عصبی نورون پیش عقده ای است و نیز نوراپینفرین، استیل کولین فقط در چند نوروافکتور خاص، نوروپپتید Y و ATP در ناقل عصبی نورون های پس عقده ای می باشد.
عقده های سمپاتیک در دو زنجیره سمپاتیک، در دو طرف نخاع قرار دارند و نزدیک به نورون پیش عقده ای هستند. به این دلیل آکسون های پیش عقده ای سمپاتیک کوتاه و آکسون های پس عقده ای بلند هستند.
رشته های پیش عقده ای سمپاتیک توانایی اثر گذاری بر روی ۱۰۰ نورون سمپاتیک را دارد. این راهکار که واگرایی (divergence) نام دارد باعث تقویت و انتشار اثر یک نورون می شود. راهکار واگرایی در قسمت های دیگر دستگاه عصبی نیز دیده می شود. در دستگاه سمپاتیک این کار به سه روش، سیناپس مستقیم، استفاده از نورون های واسط و انتشار موضعی ناقل عصبی انجام می گردد.
عقده های پاراسمپاتیک در نزدیکی اعضای هدف قرار گرفته اند. بنابراین رشته های پیش عقده ای پاراسمپاتیک بر خلاف سمپاتیک بسیار بلند و رشته های پس عقده ای آن خیلی کوتاه هستند.

۳

دستگاه عصبی روده ای (enteric)

دستگاه عصبی روده ای شامل ۱۰۰ میلیون نورون می باشد. دستگاه عصبی روده ای از دو شبکه در هم پیچیده عصبی، یکی در زیر مخاط روده به نام شبکه میسنر (Meissner) و دیگری در لایه عضلانی روده به نام شبکه ائرباخ (Auerbach) تشکیل شده است.
شبکه میسنر از پیلور معده تا مقعد ادامه دارد. شبکه ائرباخ در تمام طول روده وجود دارد.
در دستگاه عصبی روده ای ناقل های عصبی، نوراپینفرین، استیل کولین، سروتونین، پپتیدها و اکسید ازت (NO) ترشح می شوند.
دستگاه عصبی روده ای می تواند به صورت مستقل حرکات روده و ترشحات آن را کنترل کند، ولی دستگاه عصبی خودکار و دستگاه عصبی سوماتیک نیز می توانند روی آن تأثیر بگذارند.